De kogel is door de kerk:  het Wetsvoorstel normalisering ambtelijke rechtspositie (Wnra) is door de Eerste Kamer aanvaard.

Het is zaak dat overheidswerkgevers zich de komende tijd gaan voorbereiden op de aanstaande transitie. Hieronder leggen wij uit wat er per wanneer gaat veranderen en voor welke uitdagingen overheidswerkgevers zullen komen te staan.

Achtergrond wetsvoorstel
Al jarenlang wordt er gediscussieerd over de vraag of ambtenaren hun bijzondere status moeten behouden, of dat voor hen dezelfde regels als voor gewone werknemers zouden moeten gelden. Eén van de redenen om de ambtelijke rechtspositie te “normaliseren” is de wens tot het gelijktrekken van arbeidsvoorwaarden (inclusief procedures en rechtsbescherming), met name in sectoren waarin exact hetzelfde werk zowel op basis van een arbeidsovereenkomst als op basis van een ambtelijke aanstelling wordt verricht. Denk hierbij aan het onderwijs en de ambulancezorg. Een veelgehoord argument tegen normalisering is de vrees voor uitholling van de rechtsbescherming van ambtenaren. Ook het argument dat de hele operatie van normalisering veel zou kosten en eigenlijk niets zou opleveren, is veel gehoord in de discussie.

Na een zeer lange periode van onzekerheid (het eerste initiatiefwetsvoorstel werd al op 3 november 2010 in de Tweede Kamer ingediend) is het er op 8 november 2016 dan toch van gekomen: de Eerste Kamer heeft het Wetsvoorstel normalisering ambtelijke rechtspositie (Wnra) aanvaard. De Wnra bewerkstelligt dat de rechtspositie van ambtenaren grotendeels gelijk wordt getrokken met die van werknemers met een arbeidsovereenkomst naar burgerlijk recht. Eenzijdig vastgestelde ambtelijke aanstellingen worden vervangen door tweezijdige arbeidsovereenkomsten en de rechtspositiereglementen worden vervangen door CAO’s.

Wat betekent de Wnra voor ambtenaren en overheidswerkgevers?
Materieel zal de inwerkingtreding van de Wnra niet (direct) veel doen veranderen. De rechtspositieregelingen zullen worden vervangen door CAO’s, waarvan de inhoud het resultaat is van onderhandelingen tussen werkgevers- en werknemersorganisaties.  Inhoudelijk zal daarbij waarschijnlijk zoveel mogelijk aangesloten worden bij de huidige ambtelijke arbeidsvoorwaardenregelingen.

Totdat organisaties van werkgevers en werknemers een nieuwe CAO hebben afgesloten, blijven de sectorale rechtspositieregelingen (zoals ARAR, CAR-UWO etc.) bestaan. Overigens zullen er, ook nadat de normalisering zijn beslag heeft gekregen, materiële verschillen blijven bestaan tussen werknemers in de private sector en werknemers in de publieke sector. Zo blijven voor ambtenaren na de normalisering de bovenwettelijke uitkeringsregelingen gelden, terwijl  voor werknemers in de private sector in beginsel slechts de WW geldt.

De Wnra brengt wel een wijziging in het stelsel van rechtsbescherming van ambtenaren doordat (het grootste deel van) de ambtenaren niet langer onder het bestuursrecht, maar onder het burgerlijke recht zal vallen. De in 2015 in werking getreden Wet werk en zekerheid (Wwz) zal daarmee ook voor genormaliseerde ambtenaren gaan gelden. Op hen zal het nieuwe civiele ontslagrecht van toepassing zijn en zij zullen bijvoorbeeld ook aanspraak hebben op de wettelijke transitievergoeding. En bij ontslagzaken is niet langer de bestuursrechter, maar de kantonrechter bevoegd. Nu de onslagbescherming in het civiele ontslagrecht is toegenomen door de inwerkingtreding van de Wwz (zo is de communis opinio), is het overigens maar de vraag of de genormaliseerde ambtenaren er in rechtsbescherming op achteruit zullen gaan.

De genormaliseerde ambtenaren houden wel een bijzondere ambtelijke status. In de nieuwe Ambtenarenwet, die op hen toepassing zal zijn, zullen onderwerpen als integriteit, de beperking van de vrijheid van meningsuiting, nevenfuncties, het melden van misstanden en het afleggen van de ambtseed of de belofte terecht komen.

Niet alle categorieën ambtenaren worden genormaliseerd (en er komen zelfs nieuwe ambtenaren bij).
Politieambtenaren en zowel militaire ambtenaren als het burgerpersoneel bij de krijgsmacht blijven uitgezonderd van de normalisering. Ook benoemde ambtsdragers (zoals ministers, staatssecretarissen, burgemeesters en commissarissen van de Koning),  rechterlijke ambtenaren en de leden van de Hoge Colleges van Staat, behouden hun ambtelijke aanstelling en bijbehorende bijzondere stelsel van rechtsbescherming.

De nieuwe Ambtenarenwet zal na de normalisering ook van toepassing worden op een aantal overheidsorganisaties (zoals onder meer TNO, UWV, De Nederlandsche Bank) die tot op heden medewerkers in dienst hebben op basis van een arbeidsovereenkomst naar civiel recht. Na normalisering zullen deze medewerkers als ambtenaar onderworpen zijn aan zowel het civiele recht als aan de nieuwe Ambtenarenwet.

Wanneer treedt de Wnra in werking en wat moet voor die tijd gebeuren?
De Wnra zal niet onmiddellijk in werking treden en de ingrijpende stelselherziening als gevolg van de Wnra zal pas over een aantal jaren zijn beslag hebben. Er is namelijk tijd nodig om de nodige aanpassingswetgeving tot stand te brengen en om  collectieve arbeidsovereenkomsten te sluiten die de rechtspositieregelingen gaan vervangen. Waarschijnlijk zal de Wnra niet voor 1 januari 2020 in werking treden. Tot die tijd verandert er nog niets.

De omzetting van eenzijdige aanstelling in arbeidsovereenkomst zal op het moment van inwerkingtreding van de wet van rechtswege plaatsvinden. De toepasselijke rechtspositieregelingen blijven zoals gezegd gelden en worden op het moment van inwerkingtreding van de wet van rechtswege een (fictieve) CAO. Overheidswerkgevers en bonden zullen vervolgens “echte” CAO’s moeten gaan afsluiten ter vervanging van deze rechtspositieregelingen/fictieve CAO’s.

Het is zaak dat overheidswerkgevers zich gaan voorbereiden op de transitie, door bijvoorbeeld in kaart te brengen welke afspraken er zijn gemaakt met individuele ambtenaren; deze maken immers straks onderdeel uit van de arbeidsovereenkomst. Verder zullen overheidswerkgevers zich het civiele arbeidsrecht, het arbeidsprocesrecht en het CAO-recht eigen moeten gaan maken. Ook zullen personeelshandboeken en andere interne regelingen aangepast moeten worden.

Valegis Advocaten kan u helpen met alle transitievraagstukken. Ook kunnen wij (in house) cursussen, zoals inleiding arbeidsrecht en CAO-recht en cursussen normalisering rechtspositie ambtenaren voor u verzorgen. Neemt u voor een advies op maat gerust contact op met Fleur van Bree (06-51086665) f.vanbree@valegis.com.

fleur-klein-website